Аталар сёзлери (паремалар) — къырымтатар халкъ агъыз яратыджылыгъынынъ энъ къадимий ве энъ сыкъ къулланылгъан жанрларындан биридир. Оларда халкънынъ зийреклиги, отькюр сёзге усталыгъы, дюньябакъшы, акъылферасети ифаделенмектедир. Шунынъ ичюн оларгъа халкъ икметининъ ве халкъ фельсефесининъ хазинеси, халкъ агъыз яратыджылыгъынынь инджилери де дейлер.
Умумхалкъ иджады оларакъ аталар сёзлери асырлар девамында агъыздан-агъызгъа, несильден-несильге кечип, джуляланып, дюльберлешип кельдилер. Бу факир инджилеринде халкънынъ ёрулмакъ бильмеген куреши, къайгъы-къасевети, арзу-умюти ве севинчи иле чокъ тарафлы аяты акс олунгъан. Оларда халкъ этрафтаки табиаткъа, ичтимаий адиселерге, тарихий вакъиаларгъа, эмекке, адамлар арасындаки, къорантадаки мунасебетлерге озь бакъышыны ифаде этти.
Аталар сёзлери деп, халкънынь чокь асырлыкь ичтимаийтарихий теджрибесини умумийлештирген ве онынь лакъырды тилине кирген къыскъа, амма терен маналы метин ибарелерине айталар. Олар чокь йыллыкь козетювлерден, аятта энди дефаларджа тасдикълангъан ве сыналгъан теджрибеден мейдангъа келелер. Шунынь ичюн аталар сёзлерининь бу теджрибеге эсасланып берген насиатлары, кенъешлери, косьтерген ёлу буюк гьаевий-тербиевий эмиетке маликтир.
Аталар сёзлеринен берабер айтымлар да къулланылып келыйектелер. Олар бир-бирине пек якъындырлар. Базы вакъыт оларны бир-биринден айырмакь да кучу. Амма оларнынь эр бирининь озюне хас хусусиети бар. Араларындаки эсас фаркь шунда ки, аталар сёзлеринде бильдириледжек факир умумийлештириле ве терен маналы ола, бир укюм, там бир факир беян этиле. Бундан гьайры аталар сёзлери эксери алларда эм догъру, эм кочьме (меджазий) мананы ифаделейлер. Догъру манасы — шу джумленинь (аталар сёзюнинь) теркибине кирген сёзлернинь манасындан келип чыкъкъан мундериджедир, кочьме манасы исе онынь теркибине кирген сёзлернинь манасындан келип чыкъмагъан башкъа фикирдир. Меселя: «Ель эсмегендже, япракь тепренмез» аталар сёзюнинь кочьме манасы — асылы олмаса айтылмаз, демектир. «Демир къызгъын олгъанда дёгюлир» аталар сёзюнинь исе кочьме манасы — эр бир ишни озь вакътында япмалы, деген кениш маналы насиаттыр.
Айтымларда, аталар сёзлеринде олгъаны киби, фикирнинь ойле терен умумийлештирилюви олмай. Айтымлар аяттаки конкрет вакъиа, адисе мунасебетинен сёз сырасы айтылып, бильдирильген фикирни тасдикълайлар, лакъырды тилини яраштыра, тесирли эте, онъа джанлылыкь берелер. Меселя: «Иигитке къыркь унер де аздыр», «Ишлеген — тишлер», «Тенбель ашкъа келир, ишкир — ишке», «Азачыкь ашым, къайгъысыз башым», «Кеч олса, олсун, хайырлы олсун», «Акъыл базарда сатылмаз» ве иляхре.
Лакъырды тилинде кимерде аталар сёзлери айтымларгъа, айтымлар аталар сёзлерине чевирилелер.
Тизилюви джеэттен аталар сёзлери джумле кибидирлер. Оларнынь эм адий джумледен, эм муреккеп джумледен ибарет олгьанлары бар. Меселя: «Ач аюв ойнамаз», «Балыкь баштан сасыр», «Тамчы ташны тешер» — ездий джумлелердир; «Ачма сырынь достунъа, достунънынь да досту бардыр, о да айтыр достуна!», «Башлыгъа баш териси маядыр, башсызгьа юз бинь пара заядыр» аталар сёзлери исе муреккеп джумлелердир.
Къырымтатар аталар сёзлерининь эксериети несир олса да, шиир шекильде яратылгъанлары да бар. Шиир шекильдеки аталар сёзлеринде ошатув, къафиелев, текрарлав, кинае, мукъаесе, антитеза, анафора, ассонанс киби бедний тасвир васталары эм де омоним, антоним сёзлери къулланылып, олардаки гъаелернинь толу косьтерильмесине ве акъылда къалмасына хызмет этелер.
Меселя:
Тиль майдыр, тиль мая,
Тиль йигитке сергия.
Баарь кельсе — бага бурьленир,
Фырсат тюшсе — халка тюрл енир.
Алим олмакь истер исень,
турмай кьалем кьарала,
Джаиль олмакь истер исень, ур къалеминь парчала.
— киби аталар сёзлери эки мисралы шиирлердир.
Къырымтатар аталар сёзлерининь мевзу даиреси гьает кеништир. Ватан ве ватанперверлик; халкь ве бирлик, анабаба ве балалар; къоранта ве сой-акъраба; илим, бильги ве унер; эмек ве эмексеверлик; тенбеллик ве онъмазлыкь; севги, бахт ве муаббетлик; достлукь ве душманлыкь; яхшылыкь ве яманлыкь; эдеп ве тербие акъкъында ве даа пек чокь дигер мевзуларда яратылгъан аталар сёзлеринде ичтимаий мунасебетлернинь бутюн саалары этрафлы суретте акс олуна.
Шимди халкъымыз арасында кениш къулланылгьан аталар сёзлерининь чокъусы эмек джерьянында яратылгьаны ичюн, эмек мувзусы оларнынь арасында буюк ер алалар. Оларда эмексеверлик, гъайретли, чебер, уста адамлар не къадар урьмет этильсе, макъталса, шерефленсе, тенбеллик, тенбель ве онъмаз адамлар шу къадар мыскъыллана, кулькюге алына, тенкъид этиле: «Эмек къойсань, таш устюне гуль битер», «Тенбельнинь ишкирлиги иш биткен сонь келир», «Тенбельге иш буюрсань, санъа акъыл огретир», «Онъмазнынь отьмеги бувлу, къашыгъы сувлу олур».
Аталар сёзлеринде Ватан, ватанперверлик мевзусы етекчи ерлерден биринде тура. Чюнки къырымтатар халкъына ватанперверлик, датангьа севги ве садыкълыкь айрыджа хас дуйгъулардыр: «Ватан севгиси — севгилернинь энъ буюгидир», «Ватансыз адам — йырсыз бульбуль», «Ватан ичюн откъа тюшсень — янмазсынь», «Ана юртунь — алтын бешик», «Халкънынь бир эви бар, о да Ватан».
Халкь, джемаат, бирлик, бераберлик, достлукь акъкъында да пек чокь аталар сёзлери яратылгъан. Оларда халкънынь, джемаатнынь кучу-къуветине буюк ишанч бильдириле, бирликте арекет этмеге чагъырыла: «Бир къолдан давуш чыкъмаз», «Халка уфюрсе — боран къопар», «Джемаатнен атылгъан таш узакь тюшер», «Чокь агьыз бир олса, бир агъыз ёкъ олур», «Халкъкъа къошулгъаннынь гонълю токь, халкътан айырылгъаннынь юзю ёкъ»; «Халкънынь кучю — ель кучю, сель кучю», «Къайда бирлик, аида тирилик».
Халкънынь эр куньки аятыны, турмушыны акс эткен аталар сёзлери ве айтымлар гъает чешитлидир. Олар ана-бабаны, сойакърабаны ве достларны урьмет этмеге, балаларны догьру тербиелемеге, къорантада муаббетликни пекитмеге, буюклерге дикъкъатлы олмагьа чагьыралар, адамларгьа чешит насиатлар берелер. Олар халкънынь намус, адалет, бордж ве ахлякъий темизлик акъкъында анълам-тасавурларыны акс этелер. Айны заманда аталар сёзлери ве айтымлар инсанларнынь тенбеллик, ийлекярлыкь, экиюзьлюлик, корьмемишлик, ялтакълыкь, къабалыкь, пахыллыкь, къоркъакълыкь ве дигер менфий чизгилерини укюм этелер.
Аталар сёзлери ве айтымлар эвель-эзельден берли халкъымыз арасында къулланылып кельгенине ве онынь энъ яхшы маневий мирасларындан бири олгъанына бакъмадан, пек аз топланып нешир этильди.
Русиеде къырымтатар халкь агъыз яратыджылыгъы материалларыны, шу джумледен аталар сёзлерини топлав ве огренюв боюнджа базы бир ишлер XIX асырнынь ортасындан япылып башлангьан эди. Меселя, Абдураман Челеби Къырым Ховаджа, И.Н.Березин', В.Х.Кондараки, В.В.Радловнынъ4 япкъан ишлери бу джумледендир.
Бу муэллифлернинь китаплары арасында академик В.В.Радловнынь топлагьан материаллары айрыджа дикъкъаткьа ляйыкьтыр. Онынь «Шималий тюрк къабилелерининь халкь эдебияты нумюнелери» адлы он томлу салмакълы ишининь единджи томунда дигер фольклор материалларынен берабер 470 аталар сёзюнинь рус алфавитинде алфавит сырасынен къырымтатарджа тексти берильген. Текстлерде къырымтатар тилининь базы сеслерини догъру анълатмакь ичюн латин арфлери къулланылгьан. Бу аталар сёзлерининь эксериети мундеридже джеэтинден де, шекли джеэтинден де шимдики къырымтатар тилинде бугуньки киби янъгьырай.
1914 сенеси Акъмесджитте А.Н.Самойлович ве П.А.Фалевнинь муаррирлиги алтында «А.А.Боданинский, Э.Л.Мартино ве О.Мурасов тарафындан топлангьан кьырымтатар аталар сёзлери, айтымлары ве табирлери» деген джыйынтыкь нешир этильген эди. Джыйынтыкъны П.А.Фалев тертип эткен ве онъа кириш макьалеси язгьан эди. Джыйынтыкъкьа кирсетильген 666 аталар сёзюнинь рус алфавитинде къырымтатарджа тексти ве оларнынь рус тилине терджимеси бериле. Аталар сёзлери мевзулар боюнджа он бир болюкке айырылгъанлар. Джыйынтыкъта базы бир аталар сёзлерининь маналары анълатыла. Шубесиз ки, къырымтатар аталар сёзлери бойле классификация япылгьаны, мусбет бир иш эди.
Бу ерде В.А.Гордлевскийнинь «Къырымтатар аталар сёзлерине муляазалар»' деген макьалесини де анъып кечмек ерлидир. О, бу макъаледе аталар сёзлерининь кьыясий-текстологик талилини эте.
Кечкен асырнынь Шуралар акимиети девиринде, бинь-бир тюрлю ясакъларгъа бакъмадан, 50 — 60-ынджы сенелерде Р.Музафаров къырымтатар аталар сёзлерини тедкъикь этюв меселелеринен огьрашып,«Къырымтатар аталар сёзлери» ве «Тюркий халкъларнынь шаркъий славянларнен фольклор алякъалары» мевзуларында намзетлик ве докторлыкь диссертацияларыны къорчалады.
1971 сенеси языджы Р.Фазыл «Къайда бирлик, аида тирилик» деген аталар сёзлери джыйынтыгъыны нешир эттирди. Тертип этиджи бу джыйынтыкъкъа кирсетильген 2000-ге якъын аталар сёзюни мевзулар боюнджа шартлы оларакь къыркь болюкке айырып ерлештирген. Амма болюклерде олар алфавит сырасынен ерлештирильмегени себебинден, базы аталар сёзлери бир къач болюкте текрарланалар. Бунъа бакъмадан, бу джыйынтыкь бугуньгедже озь къыйметини джоймады.
Бу саада тыш мемлекетлерде япылгьан ишлерден бизге ялынъыз 1970 сенеси Анкарада Мустеджиб Улькусалнынь къырымтатарджа тексти ве оларнынь тюрк тилине терджимеси берильген.
Экинджи джиан дженкинден сонь къырымтатар аталар сёзлеринден нумюнелер «Янъы дюнья» («Ленин байрагьы»), «Къырым» газеталарынынь, «Иылдыз» меджмуасынынь саифелеринде, мектеплер ве алий окъув юртлары ичюн чыкъарылгьан дерсликлерде басылып кельмекте.
Къырымтатар аталар сёзлери акъкъындаки бу къыскъа малюматтан биле корюне ки, олар пек сийрек чыкъарылды. Сонъкиси тамам отуз йыл эвель нешир этильген эди. 0 да энди чокътан сийрек китаплар сырасына кечти.
Элинъиздеки джыйынтыкъкъа 3800-ден зияде якъын аталар сёзлери ве айтымлар кирсетильди. Олар китапкъа къырымтатар алфавита сырасынен ерлештирильди.
Джыйынтыкъкъа кирсетильген аталар сёзлери тертип этиджи тарафындан чокь йыллар девамында эсасен эслибашлы адамлардан (оларнынь ады, сойады, яшы ве догьан ери картотекамызда косьтериле) язылып эм де девирий матбуатымызда басылгъан материаллардан ве юкъарыда анъылгъан китаплардан сечилип алынды.
Китапкъа базы аталар сёзлерининь бир къач варианты кирсетильди. Бунынънен берабер ахлякь нормаларына джевап бермеген, эскирген, тербиевий эмиетини джойгьан, теркибинде чиркин сёзлер олгьан аталар сёзлери (Меселя: Къаведен сонь тютюн ичмегеннинь — я тютюни ёкъ, я акьыпы ёкь; Огьлунь олса — кьады олур, кьызынь олса — джады олух; Кьадынларнынь сады узун, акъылы къыскьа киби ве иляхре) кирсетильмеди.
'Джыйынтыкь кениш окъуйыджылар кутьлесине къарарлаштырыла. Мектеп ве алий окъув юртларынынь талебелери, оджалары исе ондан окъув ишлеринде файдалана билелер.
Шевкет Асанов
______________________
Татарско-русские разговоры, с присовокуплением к ним пословиц, басен, образцов для склонений и спряжений татарских слов, составленный учителем татарского языка при Симферопольской губернской гимназии Абдураман Челсби Крым-Ховаджа. —, Казань, 1850.
Березин И.Н. Народные пословицы турецкого племени. — Казань, 1856.
Кондараки В.Х. Универсальное описание Крыма. — СПб., 1875.
Радлов В.В. Образцы народной литературы северных терских племен. — Т.7. — СПб., 1896.
______________________
«Добруджадаки къырым тюрклеринде атасёзлери ве дейимлер» адлы китабы белли. Бу китапкъа кирсетильген 812 аталар сёзюнинь латин алфавитинде алфавит сырасынен ' Гордлевский В.А. Замечания на пословицы крымских татар //Записки Восточного отделения Русского Археологического общества. — Т.25. — М., 1921.